گل فشان
آیا میدانید گلفشان چیست؟
گِلفِشان پدیدههای طبیعی است که طی آن گل و لای از زیر زمین به شکل چشمهوار به سطح زمین میرسد و شکل ماهوری بهخود میگیرد.
گلفشان یکی از عوارض زمین ریختشناسی و زمینشناسی است که از یک یا چند دهانه آتشفشانی تشکیلشده و بهطور مداوم گل سردی از آن به خارج پرتاب و روان شده و با انباشته شدن روی هم، کمکم مخروطهای کوچک و بزرگی را تشکیل میدهد. برخی معتقدند گلفشان پدیدهای مرتبط با فعالیتهای آتشفشانی است، اما اغلب دانشمندان معتقدند این پدیده خاستگاه غیر آتشفشانی دارند.
دو عامل پیدایش گلفشانها به شرح زیر است:
فشارهای زمینساختی باعث پیدایش گلفشانها شدهاند. این گلفشانها دارای روانههای گلی سرد هستند.
گلفشانها از عوارض مرتبط به پیامدهای آتشفشانها است که این نوع گلفشانها دارای روانههای گلی داغ هستند.
منشأ تشکیل گلفشانها در سواحل شمالی دریای عمان، فشار حاصله حرکت صفحه اقیانوسی دریای عمان و در منطقه شمال ایران - گلستان نیز مربوط به زیرصفحه قارهای ایران است.
اهمیت گلفشانها
وجود این پدیده ریخت شناختی در هر منطقه نشانه فعالیت زمینساختی آن منطقه بوده است؛ بنابراین احتمال زلزله خفیف و گسل خوردگی وجود داشته که این امر باید در احداث سازههای ثابت و سکونتگاهها لحاظ شود.
ترکیبات بعضی گلفشانها تا حدی مشخصکننده وضعیت درونی زمین ازلحاظ وجود منابع آب و نفت و سایر مشتقات هیدروکربنی است.
گلفشانهای ایران اکثراً در جلگه ساحلی دریای عمان در جنوب استان سیستان و بلوچستان و استان هرمزگان و نمونههای در شمال استان گلستان در شهرستان آققلا واقعشدهاند. تعدادی از آنها فعال بوده و فعالیت آنها در فصول مختلف سال با تغییراتی همراه است، بطوریکه گاهی یک گلفشان فعال، ممکن است غیرفعال شود و بالعکس.
گلفشانها در ایران
گلفشانها در سرتاسر دنیا پراکنده هستند. بزرگترین کوه گلفشان دنیا با ارتفاع ۵۰۰ متر در منطقه بلوچستان پاکستان قرار دارد.
معروفترین گلفشان ایران در منطقهٔ تَنگ در استان سیستان و بلوچستان و در شهرستان کنارک قرار دارد. این گلفشان مجموعهای از چند تپه با ارتفاع متفاوت است که هماکنون فقط یکی از آنها فعالیت گلفِشانی دارد. به علت نزدیکی زیاد این منطقه به اقیانوس هند و همچنین شکل خاص پوسته زمین در این ناحیه، پوسته اقیانوس با شیب بسیار تندی در زیر این منطقه به داخل زمین فرو میرود که باعث به وجود آمدن فشارهای زیادی به پوسته زمین میگردد. فشار به وجود آمده باعث خروج آب و به همراه آن گلولای میشود. این عامل یکی از علتهای به وجود آمدن گلافشانها و چشمههای آبمعدنی فراوان در این منطقه به شمار میآید.
سرد بودن گل و عدم وجود بخار به همراه آن تأییدی بر صحت ادعای ذکرشده است؛ زیرا در مناطقی که پدیدههای مشابهی به علت گرمای زمین و فعالیتهای آتشفشانی رخ میدهد، خروج آب گرم به همراه بخار طبیعیتر است. یکی از نمونههای بسیار دیدنی و جالبتوجه در این مورد کوه تخت سلیمان شهر تکاب در استان آذربایجان غربی است.
گلافشان دیگری با نام پیرگل در منطقه تفتان در همین استان قرار دارد. گلافشانهای حوض مانندی نیز در منطقه میناب نیز گزارششدهاند. سه گلفشان با نامهای گمیشان، قارنیارق و نفتلیچه در گلستان وجود دارد که مکانهای زیبایی برای طبیعتگردی است.
گل فشان نفتیجه (پدیده تکتونیکی – رسوبی)
این گل فشان در نزدیکی شهر گمیشان استان گلستان قرارگرفته است. در مقایسه با گلفشانهای جنوب ایران، این گلفشان روانروی بیشتری داشته و غلظت مواد خروجی آن کمتر است. بوی نفت خام که در اطراف این گلفشان به مشام میرسد، احتمال ارتباط آن را با منابع نفت و گاز دریای خزر را در ذهن ایجاد میکند. دهانههای فرعی گاز که به شکل کراترهای آتشفشانی کوچک هستند از جنبههای زیبای این گل فشان به شمار میروند.
این پدیدهها از زیباترین پدیدههای طبیعی به اشکال مخروطهای کوچک آتشفشانی از جنس گل یا ماسه هستند که ابعاد آنها از چند سانتیمتر تا چندین متر متغیر است.
به نظر میآید قسمت مرکزی آن از جنس ماسه و بخش خارجی آن از جنس گل است. در این آتشفشانها، تزریق مواد گلی و ماسهای از زیر به داخل شکاف و به همراه آب صورت میگیرد و به مواد گلی که از شکاف خارج میشود، روانه گلی میگویند.
